روزنامه نگاری کاوشگر در عصر اینترنت

در عصر اینترنت، روزنامه نگاری کاوشگر دگرگون شده است. در حالی که روزنامه نگاران افشاگر در گذشته به تنهایی کار می کردند و تنها همراهشان یک دفترچه یا ضبط صوت بود، امروزه بسیاری از روزنامه نگاران کاوشگر در شبکه های منطقه ای و فرامرزی کار می کنند و از فناوری و ابزارهایی که خبرنگاری را متحول کرده، بهره می گیرند.

مارینا واکر گوارا، از کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر هفته گذشته در دفتر مرکزی این گروه در واشنگتن به آی جی نت گفت: "تصویر روزنامه نگاری کاوشگر که در اتاقش در گوشه ای از دنیا مثل گرگی تنها کار می کند، دیگر چندان به واقعیت نزدیک نیست."

در تحقیق اخیر این کنسرسیوم درباره تجارت غیرقانونی دخانیات در جهان، 22 خبرنگار از 14 کشور مختلف جهان مشارکت داشتند. بنا به اعلام سایت این کنسرسیوم، با چنین تیم پراکنده ای، خبرنگاران داستان را از منظر قاچاقچیان در چین گرفته تا کارخانه های غیرمجاز در روسیه و هند و نیویورک و جنگ سالاران پاکستان و شمال آفریقا دنبال کردند.

در خلال این تحقیق 13 ماهه، این تیم از یک کارگاه امن و گروهی مجازی برای چت کردن، تبادل اسناد، عکس و ویدئو و ویرایش نوشته های یکدیگر استفاده کردند.

محصول نهایی با عنوان "دخانیات زیرزمینی" از یک کسب و کار قاچاق چند میلیارد دلاری سیگار پرده بر می دارد که منجر به جرم و جنایت، فساد، تروریسم و بیماری در جهان می شود. این یافته ها با استناد به اسناد علنی، منابع انسانی و فیلمهایی که خبرنگاران گرفته اند، بصورت یک مجموعه چند رسانه ای عرضه شده است.

امروزه بسیاری از گزارش های حاصل از روزنامه نگاری کاوشگر مانند "دخانیات زیرزمینی" نیازمند ماه ها یا حتی سالها تحقیق و تیمهای بزرگ خبرنگاران است. بسیاری از این موضوعات چند ملیتی است. به گفته دیوید کپلان، سردبیر ارشد پروژه دخانیات زیرزمینی و مدیر کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر ، خبرنگاران بهتر از گذشته از پس این موضوعات برمی آیند.

آقای کاپلان می گوید: "روزنامه نگاری کاوشگر جهانی شده است. در چهار گوشه جهان بکار گرفته می شود، حتی در جاهایی که انتظارش را ندارید چون ممکن است مردم بخاطر گزارش کردن حقایق کشته شوند."

به گفته او، به موازات آن که روزنامه ها از هزینه ها کم می کنند، مراکز غیرانتفاعی تحقیقی عمدتا مسئول گسترش روزنامه نگاری کاوشگر هستند. سه مرکز غیرانتفاعی نخستی که به روزنامه نگاری کاوشگر اختصاص داده شدند، همگی آمریکایی بودند: صندوق خبرنگاری بین المللی (1969)، خبرنگاران و سردبیران کاوشگر (1975) و مرکز روزنامه نگاری کاوشگر (1977).

حالا بیش از 50 مرکز در سراسر جهان هست و بیش از نیمی از آنها از سال 2000 به بعد دایر شده اند. شبکه های جهانی مانند کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر که از صد خبرنگار در 50 کشور تشکیل شده و اخیرا بدنبال توسعه است، محفلی را برای خبرنگاران فراهم می آورند تا تحقیقات فرامرزی را انجام دهند. مراکز محلی و منطقه ای مانند خبرنگاران عرب برای خبرنگاری تحقیقی، مرکز خبرنگاری تحقیقی رومانی و سخنگاه خبرنگاران تحقیقی آفریقا خبرنگاران را برای تهیه گزارش، شبکه سازی و همایش و آموزش بهم متصل می کنند. سخنگاه خبرنگاران تحقیقی آفریقا اواخر این ماه اولین همایش خبرنگاری تحقیقی این قاره را در ژوهانسبورگ برگزار می کند.

خبرنگاران در برخی از سرکوبگرترین محیطهای رسانه ای جهان راههایی برای انجام روزنامه نگاری کاوشگر از طریق پوشش موضوعات کمتر متعارف مانند مسائل مالی و مصرف کنندگان، بهداشت و محیط زیست می یابند. آقای کاپلان می گوید: "در چین نمی توان درباره حزب کمونیست چیزی نوشت ولی می توان درباره فساد مقامات محلی گزارش تهیه کرد."

مجله چینی کایجینگ به عنوان نمونه، با یافتن زاویه ای برای موضوعات مالی، خود را مظهر روزنامه نگاری کاوشگر در منطقه معرفی کرده است. در سوریه، خبرنگاران عرب برای پرداختن به روزنامه نگاری کاوشگر تهیه گزارش درباره امنیت غذایی مصرف کنندگان را بر عهده گرفته اند.
آقای کاپلان می گوید: "نکته مهم این است که طرز کار را تعیین کنید. کافی است که نسلی از خبرنگاران را برای خبرنگاری تحقیقی پرورش دهید و بعد بقیه کار صورت خواهد گرفت."

حتی در کشورهای دارای رسانه های مستقل، روزنامه نگاری کاوشگر چالشهای خاص خود را دارد. در مورد کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر، در خلال تهیه گزارش "دخانیات زیرزمینی"، موانع فرهنگی، زبانی و فنی چالش برانگیز بود، همینطور کار کردن در مناطق زمانی مختلف. بعلاوه خبرنگاران در مناطق مختلف آموزشهای متفاوتی دیده بودند و سبک و استانداردهای متنوعی برای گزارش نویسی داشتند.

آقای کاپلان می گوید: "مثلا خبرنگاری مخفیانه عمدتا آخرین حربه در خبرنگاری آمریکا محسوب می شود ولی برای بسیاری از همکاران ما اینطور نیست زیرا در کشورشان، کار مخفیانه تنها چاره است."

در چین، پاکستن و روسیه، تیم "دخانیات زیرزمینی" مخفیانه گزارش تهیه می کردند و فیلمهایی گرفته اند که در محصول چندرسانه ای نهایی آمده است. در برخی موارد از دوربینی به اندازه یک دکمه استفاده شده بود. در چین، ته پینگ چن خود را یک قاچاقی اهل آمستردام جا زد. در منطقه سه مرزی آمریکای جنوبی که پاراگوئه، برزیل و آرژانتین مرز مشترک دارند، خبرنگاران با استفاده از لنزهای پلاریزه از داخل خودرو عکس می گرفتند.
این تصاویر و صداها مکمل متنی است که خبرنگاران در پروژه "دخانیات زیرزمینی" تهیه کرده اند و خواننده می تواند به شیوه های مختلف به اطلاعات دسترسی داشته باشد.

بخاطر ماهیت داستان و شخصیتها و پیچیدگی هایش، چندرسانه ای بودن از همان ابتدا جوهره تهیه گزارش قرار گرفت.

آقای چن می گوید: "چالش روزنامه نگاری کاوشگر همیشه تهیه انبوه ای اطلاعات که در این مورد، بازار سیاهی به ارزش 600 میلیارد دلار سیگار قاچاق بود و بعد خرد کردن آن اطلاعات است تا برای فردی که پشت کامپیوتر می نشیند، قابل درک باشد."

با این حال خوانندگان در سایت "دخانیات زیرزمینی" مطالب و گزارشهایی چهار و پنج هزار کلمه ای به شیوه سنتی خبرنگاری تحقیقی خواهند یافت. مطبوعات کشورهای مختلف جهان این گزارش را ترجمه و منتشر کرده اند و آن بصورت کتاب الکترونیکی موجود است.

گوارا می گوید: "ما فکر می کنیم فناوری عالی است و در این پروژه سعی کردیم تا می توانیم از آن بهره بگیریم، ولی آنچه داستان را پیش می برد، گردآوری مطالب بود و این واقعیت که خبرنگاران، منطقه و منابع خود را می شناختند و می توانند هر در بسته ای را بگشایند."

آقای کاپلان که تجربه بیش از 30 سال انجام روزنامه نگاری کاوشگرانه در اطراف جهان را در کارنامه اش دارد، می گوید که امروزه خبرنگاران تحقیقی باید فناوری را مغتنم بشمارند، زیرا بسیاری از منابع مالی کاهش یافته است.
کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر در حال به خدمت گرفتن منابع مختلف برای گسترش پروژه UJIMA است که مجموعه ای از بانکهای اطلاعاتی، اسناد و سایر اطلاعات برای خبرنگاران است. البته این مجموعه فعلا فقط در آفریقا قابل دسترس است. وقتی این پروژه جهانی شود، خبرنگاران سراسر جهان قادر خواهند بود از طریق یک جستجوی ساده اینترنتی به اسناد ثبت شرکتهای خارجی، فروش تسلیحات، قراردادهای توسعه، اطلاعات سازمان ملل دسترسی داشته باشند.

او می گوید: "تحریریه ها کوچکتر شده و منابع مالی کمتر، و منابع سابق را دیگر در اختیار نداریم. چیزی که داریم ابزارها و تکنیکهای عالی است که در گذشته نداشتیم."

ماه پیش کنسرسیوم بین المللی روزنامه نگاری کاوشگر بخاطر پروژه "دخانیات زیرزمینی" برنده جوایز نایت-باتن به پاس نوآوری در خبرنگاری شد. این گزارش همچنین موضوع قاچاق سیگار را برجسته کرد و توجه سازمان ملل، سازمان بهداشت جهانی و کشورهای عضو را جلب کرد.

با این حال آقای کاپلان می گوید حتی با وجود شیوه های تازه تهیه گزارش، روزنامه نگاری کاوشگر همچنان بر همان اصول بنیادینش استوار است و همان مهارتها را می طلبد: چطور بصورت نظام مند به مطالب فکر کنیم، چطور به متنوع کردن منابع تهیه گزارش فکر کنیم، چطور اسناد علنی را بیابیم، چطور مصاحبه کنیم و رد مردم و پول را بگیریم."

او خبرنگاران تحقیقی را به "پلیسهای خوب و دادستانهای درستکار" تشبیه می کند که "امیدوارند دنیا را بهتر از روزی که قدم بر آن گذاشتند، ترک کنند."

او می گوید: "ما در عمق مطالب پیچیده فرومی رویم و بررسی می کنیم که آیا مردم جامعه ای خاص که قدرت در اختیار دارند، از آن قدرت مسئولانه استفاده می کنند و پاسخگو هستند یا خیر."

برای دیدن پروژه "دخانیات زیرزمینی" به این نشانی بروید.